Yr adroddiad cyfrinachol nad yw Llywodraeth Lafur Cymru eisiau i chi ei weld

Drakeford classified top secret

Ail ymgais i ddatgelu’r ymchwiliad cudd ynghylch hunanladdiad gwleidydd.

Mae’r Aelod Cynulliad annibynnol, Neil McEvoy wedi lansio ymgais o’r newydd i orfodi Llywodraeth Cymru i gyhoeddi adroddiad y mae’n ceisio gadw ynghudd.

“Mae’n bryd i Lywodraeth Cymru fod yn onest a rhyddhau’r ymchwiliad i’r modd y triniwyd diswyddo Carl Sargeant” meddai AC Canol De Cymru.

Yr oedd Mr Sargeant yn Weinidog yn Llywodraeth Lafur Cymru cyn cael ei ddiswyddo yn 2017 dros honiadau o ymddygiad amhriodol tuag at fenywod. Diswyddodd y Prif Weinidog ar y pryd, Carwyn Jones, ef o’i lywodraeth a’i atal o’r blaid Lafur. Cymerodd Mr Sargeant ei fywyd ei hun rai dyddiau’n ddiweddarach.

Adeg diswyddo Mr Sargeant, ni chynhaliwyd unrhyw ymchwiliad i’r honiadau; ni chawsant eu profi, rhoi adroddiad amdanynt i’r heddlu, na hyd yn oed gael eu hysgrifennu.

O ganlyniad i’r achos dadleuol, cyhoeddodd y cyn-Brif Weinidog ymchwiliad cyhoeddus i’r sgandal a chyhoeddodd hefyd ei gynlluniau i ymddiswyddo. Cwblhawyd yr ymchwiliad dros flwyddyn yn ôl, ond mae’r Llywodraeth Lafur wedi ei gadw’n ddirgel ac wedi gwrthod i Aelodau Cynulliad eraill a’r cyhoedd ei weld.

Neil McEvoy AC

Rhyddhewch yr adroddiad

Yn 2018 gwnaeth Neil McEvoy AC ei ymgais gyntaf i orfodi cyhoeddi’r adroddiad, gan gyflwyno cynnig yn gofyn i’r Cynulliad Cenedlaethol ddefnyddio pŵer yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006 nad oedd llawer yn gwybod amdano a nas defnyddiwyd erioed o’r blaen.

Mae Adran 37 y Ddeddf yn caniatáu i’r Cynulliad Cenedlaethol orfodi cyhoeddi unrhyw ddogfen a ddelir gan unigolyn, gan gynnwys yr ymchwiliad cudd. Ni wnaeth y Grŵp Ceidwadol yn y Cynulliad Cenedlaethol aros i gynnig Mr McEvoy gael ei drafod; yn hytrach, fe wnaethant ruthro cynnig oedd yr un fath yn union trwy’r Cynulliad, a arweiniodd at i Lywodraeth Lafur Cymru gymryd y cam anhygoel o fygwth camau cyfreithiol i geisio atal y bleidlais. Aeth y bleidlais rhagddi, ond collwyd y cynnig wedi i Lafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol bleidleisio yn ei erbyn, er mwyn cadw’r adroddiad ynghudd.

Ymddygiad anghyfreithlon

Ond flwyddyn wedi i’r bleidlais gael ei cholli, dyfarnodd yr Uchel Lys yn Llundain fod y cyn-Brif Weinidog, Carwyn Jones, wedi gweithredu’n anghyfreithlon yn y ffordd y gwnaeth drefniadau ar gyfer yr ymchwiliad i farwolaeth Carl Sargeant. Arweiniodd y dyfarniad hwnnw at alwadau gan yr AC Llafur Alun Davies ar i’r Llywodraeth ryddhau’r ymchwiliad cudd i ollwng yr hanes, sy’n golygu y gall fod yn awr fwyafrif o Aelodau Cynulliad fyddai’n pleidleisio dros gyhoeddi’r ymchwiliad.

Cyfle o’r newydd i gyhoeddi

Mae Mr McEvoy AC yn awr wedi anfon Cynnig Heb Ddyddiad Trafod newydd at Bwyllgor Busnes y Cynulliad yn galw am ddefnyddio Adran 37 Deddf Llywodraeth Cymru er mwyn gorfodi cyhoeddi. Ffurfir y Pwyllgor Busnes o aelod o bob un o grwpiau gwleidyddol y Cynulliad, a hwy sy’n penderfynu pa bleidleisiau fydd yn mynd gerbron. Wedi trafodaeth gychwynnol, cytunodd y Pwyllgor Busnes ddychwelyd at y mater, gyda’r bwriad o fynd â’r cynnig gerbron, wedi’r Pasg.

“Mae’n bryd rhyddhau’r adroddiad,” meddai Mr McEvoy y tro cyntaf wedi i’r Pwyllgor Busnes drafod ei gynnig. “Daeth y Cynulliad Cenedlaethol dan y Prif Weinidog diwethaf yn lle llawn cyfrinachedd a sgandal. Mae pethau wedi mynd cynddrwg fod yr Uchel Lys yn Llundain wedi dyfarnu fod cyn-Brif Weinidog Cymru wedi ymddwyn yn groes i’r gyfraith. Mae’n hynod bwysig fod y Prif Weinidog newydd, Mark Drakeford, yn ymrwymo’n llwyr i dryloywder llawn a bod yn hollol agored. Ond oni fydd yn rhyddhau’r adroddiad, yna gall y Cynulliad Cenedlaethol gymryd materion i’w dwylo eu hunain trwy bleidleisio dros fy nghynnig i i orfodi’r Llywodraeth i ryddhau’r ymchwiliad cudd.”

A oedd lobïwyr yn rhan o’r peth?

Mae’r dadleuon ynghylch cyhoeddi’r adroddiad yn troi ynghylch a oedd gan gwmni lobïo corfforaethol wybodaeth ymlaen llaw am ddiswyddo Mr Sargeant cyn iddo ef ei hun gael gwybod. Mae lobïwyr corfforaethol yn cael arian gan eu cleientiaid i roi gwybodaeth iddynt ac i geisio dylanwadu ar lywodraethau i basio cyfreithiau fydd o fudd iddynt hwy. Mae Mr McEvoy hefyd wedi gwneud sawl ymgais i gael lobïwyr wedi eu rheoleiddio yng Nghymru, fel y maent yn Lloegr a’r Alban, ond hyd yma, gwrthod wnaeth y llywodraeth Lafur.

Honnodd cyn-arweinydd y Ceidwadwyr under yng Nghymru, Andrew RT Davies, dan fraint seneddol fod yr ymchwiliad i ollwng yr hanes wedi clywed tystiolaeth fod y cwmni lobïo Deryn yn gwybod am y diswyddo ac iddynt roi gwybod i newyddiadurwyr, cyn i’r diswyddo ddigwydd mewn gwirionedd.

Ond heb gyhoeddi’r adroddiad dirgel, mae’n amhosib gwybod ai dyna ddigwyddodd ai peidio.

Dywedodd Mr McEvoy fod “angen i Lywodraeth Cymru ddod allan o’r cysgodion. Rydym i fod yn adeiladu democratiaeth fodern ac agored yng Nghymru. Mae pobl yn colli ffydd mewn gwleidyddiaeth, a does dim syndod pan fo Llafur yn gweithredu fel hyn.

Mae hyn yn dechrau gyda chi

Ganddyn nhw mae'r arian, ond gennym ni mae'r bobl. Os yw pawb sy'n ymweld â'r wefan hon yn ymuno â'n symudiad yna does dim na allwn ei gyflawni.